ساختمانهای خشتی

8-3-1  مقدمه

اصولا ساختمانهای خشتی بدون کلاف، یکپارچگی خود را در برابر حرکتهای جانبی ناشی از زلزله حفظ نمی کنند. به همین علت احداث چنین ساختمانهایی توصیه نمی شود. در این فصل به تعیین حداقل ضوابط و مقررات به منظور طرح و اجرای ساختمانهای خشتی پرداخته می شود به طوری که در طول عمر بنا، اجزای ساختمان یکپارچگی نسبی خود را در مقابل نیروهای قائم حفظ نماید و حداقل مقاومت لازم در برابر زلزله های خفیف تا متوسط را داشته باشد. ساخت این نوع ساختمانها در مناطق با خطر نسبی زیاد و خیلی زیاد ممنوع می باشد.  

 

8-3-2 تعریف

منظور از ساختمانهای خشتی ساختمانهایی هستند که دیوارهای باربر در آنها از خشت و ملات ساخته شده و به شیوه های مقرر در این فصل تقویت شده باشد.

 

8-3-3  محدوده کاربرد

ضوابط این فصل برای ساختمانهایی است که در نواحی دوردست ساخته می شوند به طوری که فراهم آوردن مصالح، تجهیزات و نیروی انسانی ماهر، در آنجا مشکل می باشد. احداث این ساختمانها با حداکثر یک طبقه بالای زمین، یا دو طبقه با در نظر گرفته یک طبقه زیرزمین مجاز است. حداکثر ارتفاع طبقات به 8 برابر ضخامت دیوار باربر یا 5/3 مترهر کدام که کوچکتر باشد، محدود می باشد.

 

8-3-4  ساختگاه

احداث ساختمانهای مشمول این فصل بر روی زمینهای ناپایدار یا در معرض سیل، مجاز نمی باشد. منظور از زمین ناپایدار زمینی است که احتمال وقوع پدیده هایی مانند آبگونگی، نشست زیاد، سنگ ریزش و زمین لغزش در آن وجود داشته باشد یا اینکه زمین متشکل از خاک رس حساس باشد.

 

8-3-5  مصالح

مصالح مورد استفاده برای اجرای ساختمانهای مشمول این فصل عبارت از خشت، چوب و انواع ملات ها (گل و کاهگل، گل آهک، ماسه آهک و ماسه سیمان) و مصالح تقویت کننده می باشد که باید مطابق بخش سوم این مقررات باشد.

 

8-3-6  طرح و اجرا

اجزای اصلی ساختمانهای مشمول این فصل عبارتند از شالوده، کرسی چینی، دیوارهای باربر و غیر باربر و سقف. این اجزا باید چنان اجرا شوند که هر یک پایداری موضعی خود را حفظ کرده و اتصال آنها به یکدیگر پایداری کلی ساختمان را حفظ کند. با توجه به اثر نیروهای ناشی از زلزله، پایداری کلی ساختمان منوط به انتقال صحیح نیروهای زلزله به شالوده می باشد، بدین منظور علاوه بر اجزای اصلی فوق، در اطراف بازشوهای بزرگ باید کلافهای افقی و قائم نیز تعبیه شوند.

8-3-6-1  الزامات عمومی

رعایت محدودیتهای زیر در پلان ساختمان الزامی ا ست:

الف) طول ساختمان از دو برابر عرض آن یا 25 متر بیشتر نباشد.

ب  ) نسبت به دو محور اصلی قرینه باشد.

پ ) پیشامدگی و پسرفتگی در پلان نداشته باشد.

در صورت تجاوز از هر یک از بندهای فوق باید با استفاده از درز انقطاع1، ساختمان را به دو یا چند ساختمان کوچکتر که با شرایط فوق سازگار باشند، تقسیم کرد.حداقل عرض درز انقطاع 4 سانتیمتر می باشد.

ت ) باید از ایجاد اختلاف سطح در یک طبقه ساختمان پرهیز شود. در صورت وجود اختلاف سطح، دو قسمت ساختمان باید توسط درز انقطاع از یکدیگر جدا شوند.

8-3-6-2  شالوده

الف) شالوده ها باید دریک سطح افقی ساخته شوند و هرگاه احداث شالوده به هر دلیل در یک تراز ممکن نباشد، هر بخش از شالوده باید در یک سطح افقی قرار گیرد.

ب ) ساخت شالوده شیبدار به هیچ وجه مجاز نیست. در زمینهای شیبدار چنانچه ساخت شالوده ساختمان در یک تراز ممکن نباشد باید از شالوده های پلکانی استفاده شود، به طوری که این شالوده ها در جهت افقی حداقل 50 سانتیمتر با یکدیگر همپوشانی داشته و ارتفاع هر پله نباید بیش از 30 سانتیمتر باشد.

پ ) برای دیوارهای باربر، عرض شالوده نواری باید حداقل 5/1 برابر عرض کرسی چینی و عمق آن حداقل 50 سانتیمتر باشد.

ت ) شالوده باید به یکی از دو روش زیر ساخته شود:

روش اول، با استفاده از سنگ لاشه و ملات با نسبت حجمی اختلاط زیر:

-       چهار قسمت سیمان

-       یک قسمت آهک

-       دوازده قسمت ماسه

-       آب تمیز به اندازه کافی

روش دوم: با استفاده از شفته آهکی با عیار 350 کیلوگرم آهک در متر مکعب شفته.

ث ) در مناطق سردسیر و دارای یخبندان تراز روی شالوده حداقل 40 سانتیمتر زیر سطح زمین قرار گیرد.

8-3-6-3  کرسی چینی

الف) کرسی چینی باید از روی سطح شالوده تا حداقل 30 سانتیمتر بالاتر از کف تمام شده محوطه پیرامون ساختمان اجرا شود.

ب ) برای جلوگیری از نفوذ رطوبت باید سطح کرسی چینی با اندود و مصالح مناسب نم بندی (عایق کاری رطوبتی) شود. لازم است لایه عایق از روی کرسی از هر طرف به اندازه 10 سانتیمتر به سمت پایین برگردد.

پ ) عرض کرسی چینی باید حداقل 10 سانتیمتر بیشتر از عرض دیوار باشد.

ت) کرسی چینی دیوارها با استفاده از سنگ لاشه، آجر یا بلوک سیمانی با یکی از ملاتهای زیر اجرا شود:

-       ملات ماسه سیمان با نسبت حجمی یک به سه (یک قسمت سیمان، سه قسمت ماسه)

-       ملات ماسه -  سیمان -  آهک (با تارد) با نسبت حجمی یک به یک به شش (یک قسمت سیمان، یک قسمت آهک، شش قسمت ماسه)

-       ملات ماسه آهک با نسبت حجمی دو به پنج (دو قسمت آهک، پنج قسمت ماسه)

تبصره 1:  در صورت استفاده از بلوک سیمانی حفره دار لازم است داخل حفره از ترکیب ملات و لاشه سنگ پرشود.

تبصره 2: در زمین های مرطوب، در صورت استفادهاز آجردر کرسی چینی، مصرف انواع آجرهای ماسه آهکی یا رسی مرغوب (مهندسی) الزامی است.

8-3-6-4  دیوار

الف) دیوارهای باربر

دیوارها باید حتی الامکان به طور منظم در هر دو جهت عمود بر هم در پلان ساختمان توزیع شوند. برای تأمین مقاومت در برابر نیروهای جانبی ناشی از زلزله، دیوارها باید در کف و سقف به نحو مناسبی مهار شوند. در هر یک از امتدادهای طولی و عرضی ساختمان مقدار دیوار نسبی در زیرزمین نباید از 10 درصد و در طبقه بالای زیرزمین نباید از 6 درصد کمتر باشد. مقدار دیوار نسبی هر طبقه در هر امتداد عبارت است از نسبت مساحت مقطع افقی دیوارهای موازی با امتداد موردنظر به مساحت زیربنای ساختمان. برای تعیین مقدار دیوار نسبی فقط دیوارهایی که ضخامت آنها 35 سانتیمتر یا بیشتر است، به حساب می آیند. دیوارهای بالا و پایین بازشوها  در محاسبه دیوار نسبی منظور نمی شوند. دیوارهای باربر باید دارای مشخصات زیر باشند:

1)  ارتفاع هر دیوار نباید بیش از 8 برابر ضخامت آن باشد.

2)  حداکثر طول آزاد دیوار واقع بین دو دیوار عمود بر آن، 5/4 متر می باشد.

3)  اگر استفاده از دیوار طویل تر از 5/4 متر ضروری باشد، باید برای ارضای بند (ب) از پشت بند استفاده شود. ضخامت پشت بند باید حداقل 35 سانتیمتر و طول قاعده آن یک چهارم بزرگترین دهانه طرفین پشت بند و حداقل یک متر باشد. پشت بند باید همراه با دیوار اجرا شود و ارتفاع  آن به اندازه ارتفاع دیوار باشد.

4)  حداقل ضخامت دیوارهای باربر خشتی که دارای تکیه گاه جانبی هستند، 35 سانتیمتر باشد.

5)  هواکش، لوله بخاری یا فاضلاب نباید در دیوارهای باربر قرار گیرند.

6)  برای اتصال مناسبتر دیوارهای گوشه باید از کلافهای گوشه حداکثر در هر 70 سانتیمتر ارتفاع دیوار استفاده شود. کلاف گوشه از سه قطعه چوب به چوب به ضخامت یک خشت و عرض 10 سانتیمتر به شکل گونیا ساخته می شود. طول قطعه های متعامد یک متر و قطعه مورب نیم متر باشد.

7)  در بالای تمام دیوارهای باربر در تراز سقف باید از کلاف چوبی به قطر حدود 10 سانتیمتر استفاده شود.

8)  خشتها حداقل به اندازه  طول خود با خشتهای ردیف قبلی همپوشانی داشته باشند.

9)  بندهای قائم (کوره بند) در دو رگ متوالی، در یک امتداد نبوده(یک رگ در میان در مقابل هم قرار گرفته باشند).

10) رگ های دیوار چینی در تمام قسمتهای ساختمان باید همزمان (در ارتفاع) اجرا شود و استفاده از روش هشت گیر در ساخت دیوارها مجاز نمی باشد.

ب ) دیوارهای جداگر

در ساختمانهای خشتی دیوار جداگر می تواند خشتی یا آجری باشد،استفاده ازدیوار جداگر سنگی در این ساختمانها مجاز نمی باشد. دیوارهای جداگر باید دارای مشخصات زیر باشند:

1-  حداکثر طول آزاد دیوارهای جداگر 150 سانتیمتر می باشد و در وصورت تجاوز از این مقدار باید در فواصل 150 سانتیمتر از پشت بند یا وادار چوبی استفاده شود.

2-  دیوار جداگر باید در امتداد اضلاع قائم خود به دیوارهای باربر و در امتداد ضلع افقی فوقانی به طور مناسب به سقف متصل شود.

3-  دیوار جداگر باید همزمان با دیوارهای باربر ساخته شده و اتصال با قفل و بست مناسب در هنگام چیدن دو دیوار انجام شود.

4-  اتصال دیوار جداگر به دیوار باربر به وسیله چوبهایی به قطر حداقل 5 سانتیمتر و طول حداقل 30 سانتیمتر که به فاصله حداکثر 100 سانتیمتر در دیوار باربر قرار داده می شوند، تأمین گردد.

5-  دیوار جداگر باید در یک کلاف چوبی چهارتراش محصور کننده، اجرا شود.

6-  حداقل ضخامت دیوار جداگر خشتی 20 سانتیمتر می باشد.

7-  حداقل ضخامت دیوار جداگر آجری 11 سانتیمتر می باشد (آجرها به صورت تیغه ای چیده نشوند). دیوار چینی باید با ملات ماسه سیمان، ماسه -  سیمان -  آهک (باتارد) یا ملات گچ اجرا شود. رعایت تمام موارد دیوارچینی در اجرای دیوارهای جداگر آجری الزامی است.

8-  لبه آزاد افقی دیوار جدااگر باید با تیر چوبی مهار شود.

8-3-6-5  بازشوها

رعایت محدودیتهای زیر برای بازشوها الزامی است:

الف) بازشوها حتی الامکان در قسمت مرکزی طول دیوارها تعبیه شوند.

ب ) مجموع سطح بازشوها در هر دیوار باربر از سطح آن دیوار بیشتر نباشد.

پ) طول کل بازشوها در هر دیوار از طول دیوار بیشتر نباشد.

ت ) فاصله اولین بازشو در هر دیوار باربر از بر خارجی ساختمان کمتر از   ارتفاع بازشو نباشد مگر اینکه در طرفین بازشو کلاف قائم قرار داده شود.

ث ) حداکثر دهانه بازشوها 20/1 متر می باشد. در صورتی که دهانه بازشوها از این مقدار بیشتر باشد، با قرار دادن کلافهای قائم و افقی در اطراف، بازشوها تقویت می شوند.

ج ) حداقل فاصله افقی بین دو بازشو برابر ضخامت دیوار می باشد به شرطی که از 65 سانتیمتر کمتر نباشد. در صورت عدم رعایت این فاصله، دو بازشوی نزدیک به یکدیگر مانند یک بازشو در نظر گرفته می شوند. در این حالت دیواری که در بین دو بازشو قرار می گیرد، باربر محسوب نمی شود و باید فاصله با مهاربندی چوبی به صورت قطری، تقویت گردد.

چ ) حداکثر ارتفاع بازشوها 20/2 متر است. در صورت تجاوز از این حد، اطراف بازشوها باید به وسیله کلافهای افقی  و قائم تقویت گردند. مقدار بازشوها باید با مقدار دیوار نسبی مندرج در بند 8-3-6-4 هماهنگ باشد.

ح ) در بالا و پایین تمام بازشوهای بزرگ باید کلاف افقی چوبی قرار داده شود. این دو کلاف باید به وسیله کلافهای قائم به یکدیگر متصل شوند. حداقل قطر کلاف چوبی با مقطع دایر ه ای 10 سانتیمتر می باشد. برای ساخت کلافهای چوبی می توان تیر و الوار چوبی یا ترکیبی از این دو که به نحو مناسبی به یکدیگر متصل شده اند استفاده کرد. در این صورت حداقل عرض و ضخامت کلاف باید 10 سانتیمتر باشد. ضخامت هیچ یک از تیرها یا الوارهای به کار رفته در کلاف نباید از سه سانتیمتر کمتر باشد. لازم است از تخته های زیرسری به طول برابر با ضخامت دیوار، عرض 15 سانتیمتر و حداقل ضخامت 5/1  سانتیمتر، به فاصله 65 سانتیمتر، زیر کلافهای چوبی قرار داده شود.

خ ) در طرفین تمام بازشوهای بزرگ باید کلاف قائم چوبی قرار داده شود. حداقل ضخامت کلافهای قائم باید 5/7 سانتیمتر باشد. برای ساخت کلافهای چوبی می توان از تیر یا الوار چوبی یا ترکیبی از این دو که به نحو مناسبی به یکدیگر متصل شده اند استفاده کرد. ضخامت هیچ یک از تیرها یا الوارهای به کار رفته در کلاف قائم نباید از سه سانتیمتر کمتر باشد.

د ) کلافهای افقی و قائم باید کاملا به یکدیگر متصل شوند. اتصال کلافهای چوبی می تواند توسط میخ، بستهای فلزی یا قطعات چوبی مناسب تأمین گردد.

 8-3-6-6  نعل درگاه

- نعل درگاه می تواند از چوب یا خشت باشد. در صورتی که نعل درگاه چوبی باشد باید از چوبهایی به قطر یا ضخامت حداقل 5 سانتیمتر استفاده شود.

- مجموع قطر یاعرض چوبهای به کار رفته در نعل درگاه باید حداقل ضخامت دیوار را بپوشاند.

-  نعل درگاه باید از هر طرف حداقل به اندازه ضخامت دیوار ادامه داشته و در دیوار مهار شود.

-  نعل درگاه خشتی باید به صورت قوسی با حداقل خیز برابر با عرض دهانه درگاه ساخته شود.

 

8-3-6-7  سقف

سقف ساختمانهای خشتی می تواند به یکی از روشهای تخت، قوسی یا شیبدار ساخته شود.

تبصره: استفاده از سقف شیبدارناشی از اختلاف ارتفاع دیوارهای نگهدارنده سقف مجاز نمی باشد.

8-3-6-7 (الف)  سقف تخت

سقف تخت از نوع چوبی متشکل از تیر، پوشش از تخته، نی یانظایر آن، غوره گل و اندود کاهگل می باشد.

-       تیرهای اصلی سقف باید روی تکیه گاه چوبی یکسره (در طول دیوار) قرار گرفته و به آن متصل گردد.

-       تیرهای چوبی سقف باید در روی دیوارها به وسیله چارچوب چوبی افقی مهار شوند. برای اتصال تیرهای چوبی باید از میخ های چوبی یا فولادی که اتصال مناسب را تأمین می کند استفاده شود.

-       حداکثر فاصله محور تا محور تیرهای اصلی نباید از 60 سانتیمتر بیشتر باشد.

-       حداقل قطر تیرها باید بر اساس جدول (8-3-1) تعیین گردد.

-       تیرهای اصلی سقف باید از هر طرف ساختمان حداقل 30 سانتیمتر و حداکثر 60 سانتیمتر به صورت طره ادامه یابند.

-       در صورتی که مقطع تیرهای سقف مدور باشد، باید به صورت سر و ته کنار هم قرار گیرند.

-       روی تیرها به وسیله تخته هایی با ضخامت حداقل یک سانتیمتر یا مصالح مناسب دیگر به صورت کاملا به هم چسبیده پوشیده شود.

-       روی تخته ها با غوره گل به ضخامت حداکثر 10 سانتیمتر پوشیده شود.

-       به منظور عایق کاری، روی غوره گل، با کاهگل به ضخامت حداکثر سه سانتیمتر اندود شود.

-       برای عایق کاری مجدد لایه کاگل قبلی باید برداشته شود.

 

  

جدول 8-3-1   حداقل قطر تیرهای اصلی به سانتیمتر

فاصله محور تا محور

تیرهای اصلی به سانتیمتر

دهانه تیرهای اصلی به متر

2

3

4

5/4

40

9

12

15

16

50

10

13

16

17

60

11

14

17

18

 

8-3-6-7(ب) سقف شیبدار

سقف شیبدار متشکل از خرپاهای چوبی، تیرچه های فرعی و پوشش مناسب روی تیرچه های فرعی می باشد.

-       حداکثر فاصله خرپاها از یکدیگر 5/4 متر می باشد.

-       خرپاهای چوبی شامل اعضای فوقانی، تحتانی و اعضای مورب و یاقائم متصل کننده اعضای فوقانی و تحتانی می باشند.

-       اعضای فوقانی و تحتانی خرپاها باید از چوب هایی با قطر حداقل 8 سانتیمتر باشد.

-       اعضای مورب و یا قائم باید از چوب هایی با قطر حداقل 5 سانتیمتر و طول حداکثر 2/1 متر باشد.

-       فاصله مرکز به مرکز تقاطع های موجود روی اعضای فوقانی و تحتانی حداکثر 2/1 متر باشد.

-       اعضای مورب باید به طور مناسبی به اعضای فوقانی و تحتانی متصل شوند. همواره باید امتداد تمام اعضا در یک محل اتصال از یک نقطه به نام مفصل بگذرد.

-       تیرچه ها باید به نحو مناسبی به اعضای فوقانی متصل شوند.

-       فاصله محور به محور تیرچه ها نباید بیشتر از 60 سانتیمتر باشد.

-       حداقل قطر تیرچه ها بر اساس جدول (8-3-2) به دست می آید.

 

جدول 8-3-2  حداقل قطر تیرچه های روی خرپاها به سانتیمتر

فاصله محور تا محور

تیرهای اصلی به سانتیمتر

دهانه تیرهای اصلی به متر

3

4

5

40

12

15

16

50

13

16

17

60

14

17

18

توجه: برای پوشش فلزی اعداد این جدول در عدد  75/0  ضرب می شوند.

 

پوشش های سقف شیبدار

پوشش روی تیرچه ها باید به روش مناسبی مانند یکی از موارد زیر انجام پذیرد:

-       ورقهای فلزی موجدار

-       تخته های نازک و ملات گل آهک و سفال بام پوش

-       تخته های نازک  و غوره گل و اندود کاهگل

1-  پوشش فلزی

در این نوع پوشش روی تیرچه ها با استفاده از ورقهای فلزی موجدار پوشانده می شود. این ورقها باید به وسیله پیچهای خم شده (پیچ سرخم) و واشرهای لاستیکی جهت آب بندی به تیرچه ها وصل شوند.

2-  پوشش سفالی

در این نوع پوشش روی تیرچه ها باید با تخته هایی به ضخامت حداقل یک سانتیمتر کاملا پوشیده شود. تخته ها با میخ های چوبی یا فلزی به تیرچه ها وصل می شوند. زهوار  نگهدارنده سفال ها باید توسط میخ به تخته ها متصل گردد. سفال ها باید چنان قرار داده شوند که همپوشانی مناسب جهت آب بندی سقف را داشته باشند.

3-  پوشش غوره گل

در این نوع پوشش روی تیرچه ها باید با تخته هایی به ضخامت حداقل یک سانتیمتر کاملا پوشیده شوند. تخته ها باید با میخ های چوبی یا فلزی به تیرچه ها وصل شوند. روی تخته ها با استفاده از غوره گل به ضخامت حداکثر 10 سانتیمتر و به طور کامل پوشیده شده و روی غوره گل اندود کاهگل به ضخامت حداکثر سه سانتیمتر اجرا می شود.

 

8-3-6-7 (پ)  سقف قوسی

سقف قوسی از نوع خشتی، آجری یا چوبی  می باشد. این سقف ها می توانند به شکل استوانه ای یا گنبدی ساخته شوند. سقف های قوسی روی چارچوب چوبی2 قرار می گیرند که باید به طور مناسب به آن وصل شوند. پوشش روی این سقفها باید به روش مناسبی مانند اندود کاهگل یا آجر فرش با ملات نیمچه کاه اجر شود.

سقف های استوانه ای

-  حداقل بلندی قوس های استوانه ای برای دهانه های کناری باید برابر نصف دهانه و برای دهانه های میانی دهانه باشد.

-  به منظور جذب نیروی رانش افقی باید به یکی از شیوه های زیر عمل شود:

1-  چارچوب چوبی در جهت دهانه قوس باید به فاصله هر 5/1 متر به وسیله یک عضو افقی (کش) در جهت عمود بر محور قوس تقویت شود. کش می تواند از چوب با قطر حداقل 7 سانتیمتر باشد.

2-  دیوارهای کناری باید به فاصله هر 5/1 متر توسط پشت بند مناسبی تقویت شوند.

 

سقف های گنبدی

سقف های گنبدی باید دارای پلان دایره ای یا چندضلعی منتظم باشند. حداقل بلندی قوس های این نوع سقف ها دهانه گنبد است. در ا ین قبیل سقف ها لازم است یک کلاف چوبی پیوسته بر روی دیوارها و زیر گنبد تعبیه گردد.

8-3-6-8  دودکش

-  دودکش باید به نحو مناسبی به دیوار باربر متصل گردد.

-  در ساختمانهای دارای کلاف چوبی، دودکش باید حداقل 10 سانتیمتر از عناصر چوبی، کلاف افقی یا قائم یا تیر فاصله داشته باشد و این فاصله باید با عایق جداکننده مناسب پر شود.

-  حداکثر ارتفاع بیرون زدگی دودکش ساخته شده از مصالح بنایی از روی بام یک متر می باشد.

8-3-6-9  محافظت از سطوح

 به منظور محافظت از سطوح در معرض عوامل جوی رعایت نکات زیر الزامی است.

- وجوه خارجی تمام دیوارهای خارجی خشتی باید با اندود کاهگل با ضخامت حداقل 3 سانتیمتر پوشیده شود.

- سطوح کلیه چوبهایی که در معرض عوامل جوی قرار دارند، باید با مواد محافظ آغشته یا رنگ شوند.